Brezilyalılar Türkiye’yi merak ediyor, peki diziler gerçekten bizi anlatıyor mu?

Brezilyalılar Türkiye’yi merak ediyor, peki diziler gerçekten bizi anlatıyor mu?

Dostlarım, Netflix Brasil Türk dizilerine daha fazla yer verme kararı aldı. İlk bakışta muhteşem bir haber. Türkçe daha fazla duyulacak, Türk oyuncular tanınacak, İstanbul ve Türkiye milyonlarca yeni seyircinin karşısına çıkacak.

Üstelik Brezilyalıların ilgisi yalnız eğlenceyle sınırlı değil. Brezilya ve Uruguay’daki Türk dizisi izleyicileri üzerine yapılan akademik araştırmalar, seyircinin Türk kültürüne, Türk değerlerine, geleneklere ve Türk dizilerindeki ilişki biçimlerine özellikle ilgi duyduğunu gösteriyor. Brezilyalı izleyiciler güncel Latin Amerika dizilerini daha fazla cinselleştirilmiş ve aile merkezli olmaktan uzak bulurken Türk dizilerindeki aile, romantizm ve kültürel farklılığı çekici buluyor.

Brezilyalı hayranlarla yapılan röportajlarda da aynı tablo var. Türk dizilerinin daha az açık cinsellik içermesi, romantizmin yavaş kurulması, aile ilişkilerinin güçlü olması ve Türkiye’nin farklı geleneklerini göstermesi özellikle vurgulanıyor. İzleyiciler Türk dizileri sayesinde yeni gelenekler, ifadeler ve yaşama biçimleri öğrendiklerini söylüyor.

Yani Brezilyalı seyirci bizi biraz da kendisine benzemediğimiz için izliyor.

İşte asıl mesele burada başlıyor.

Brezilyalılar Türk dizilerini izleyerek gerçekten Türk kültürünü, Türk değerlerini, Türk aile yapısını ve Türk insanını tanıyabilir mi?

Netflix Brasil’in yeni yayın takviminde Türkçedeki özgün adlarıyla Adım Farah, Bir Küçük Gün Işığı, Seni Tanıyorum, İstanbullu Gelin, Kara Sevda ve Eşref Rüya bulunuyor. Adım Farah cinayet ve organize suç dünyasıyla açılıyor. Bir Küçük Gün Işığı bir evliliğin altında yıllarca saklanan yalanlarla ilerliyor. İstanbullu Gelin aile sırları, intikam ve evlilik krizleri üzerinden kuruluyor. Kara Sevda aile sırları, takıntılı ilişkiler ve çatışmalarla ilerliyor. Eşref Rüya ise mafya dünyasını ve tehlikeli aşkı merkeze alıyor. Netflix, Türk yapımlarını Brezilya kataloğuna en az Ocak 2027’ye kadar her ay düzenli biçimde taşımayı planlıyor.

Elbette dizide cinayet de anlatılır, ihanet de, kötülük de. Sorun kötülüğün gösterilmesi değildir.

Sorun Türkiye’nin tekrar tekrar ihanet, cinayet, şiddet, aldatma, yasak ilişki, suç, intikam ve parçalanmış ailelerin belirlediği tekinsiz bir toplumsal dünya üzerinden anlatılmasıdır.

2026’da yayımlanan ve beş büyük kanalda 2022 yılında yayınlanan 19 ana yayın kuşağı Türk dizisini inceleyen araştırmada dizilerin yüzde 95’inde aldatma temasına rastlandı. Araştırmacılar 39 ayrı romantik veya cinsel ihanet tespit etti; bunların yüzde 64’ü aile ve akrabalık çevresinde gerçekleşiyordu. Çalışma aynı zamanda bu davranışların çoğu zaman ağır sonuçlarla karşılandığını ve sadakatin ahlaki öneminin yeniden vurgulandığını belirtiyor. Dolayısıyla mesele aldatmanın açıkça övülmesi değildir. Mesele, aileyi anlatmak için kullandığımız dramatik dünyanın olağanüstü ölçüde ihanet, güvensizlik ve parçalanma üzerinden kurulmasıdır.

Şimdi Türkiye’yi hiç görmemiş bir Brezilyalının zihninde oluşabilecek manzarayı düşünelim.

Boğaz muhteşem.

İstanbul büyüleyici.

Evler güzel.

Oyuncular etkileyici.

Fakat o evlerin içinde insanlar sürekli birbirini aldatıyor, birbirine yalan söylüyor, birbirinden intikam alıyor. Cinayet, mafya, şiddet, ihanet ve aile krizleri eksik olmuyor.

Sonuçta ortaya çok tehlikeli bir Türkiye markası çıkabiliyor:

Güzel bir ülke ama problemli insanlar.

Benim doktora araştırmamda ulaştığım sonuç tam da bu meseleye işaret ediyordu. Türkiye’de öğrenim gören 36 uluslararası öğrenciyle gerçekleştirdiğim derinlemesine görüşmelerde katılımcıların yüzde 77’si Netflix’in sunduğu Türkiye ve Türk insanı portresini gerçeğe uygun bulmadı. Buna karşılık İstanbul, Kars, Boğaz ve Türkiye’nin tarihî ve doğal güzelliklerinden son derece etkilendiler.

Benim yıllardır söylediğim mesele budur:

Mekânı sevdiriyoruz ama Türk insanını nasıl gösterdiğimiz konusunda ciddi bir sorun yaşıyoruz.

Türkiye mekân olarak cazip hâle geliyor; fakat Türk toplumu ahlaki olarak yorgun, aşırı seküler, kuralsız, sürekli arzularının peşinde koşan, aile bağları zayıflamış ve toplumsal hayatı kaotik bir toplum gibi okunabiliyor.

Burada daha temel bir itirazım var.

Netflix aslında Türkiye için içerik üretmiyor.

Türkiye’nin markasını, algısını, dilini, kültürünü, dinini, tarihini, şehirlerini ve Türkiye’ye yönelik dünyadaki ilgiyi küresel içerik ekonomisinin parçasına dönüştürüyor. Türkiye yalnız bir pazar değil; aynı zamanda küresel dolaşıma sokulan bir temsil nesnesi hâline geliyor.

Ben bunu daha önceki çalışmalarımda da özellikle vurguladım. Netflix yerel olanı yalnız yerel izleyici için üretmiyor. Yerli oyuncuyu, yerli dili, mekânı ve kültürel sembolleri küresel dolaşıma sokulabilir, pazarlanabilir ve farklı coğrafyalarda tüketilebilir bir anlatı nesnesine dönüştürüyor.

Ve bu iş tesadüfen yapılmıyor.

Arkasında büyük bir matematik var.

Veri var.

Algoritma var.

Kullanıcı davranışı var.

Hedef kitle analizi var.

Netflix yalnız hangi filmi üreteceğini veya satın alacağını düşünmüyor. Kullanıcının ne izlediğini, ne kadar izlediğini, hangi içeriği yarıda bıraktığını, hangi dilde izlediğini, neye geçtiğini, hangi tür içeriklerin benzer kullanıcı kümelerinde karşılık bulduğunu takip eden devasa bir veri düzeni içerisinde çalışıyor.

Benim kanaatimce Brezilya’da da aynı matematik işliyor. Brezilya’nın güncel eğilimleri, seyir alışkanlıkları, hangi Türk oyuncuların ve hangi hikâyelerin rağbet gördüğü, aile, romantizm, suç veya melodramın hangi biçimlerinin daha fazla karşılık bulduğu analiz ediliyor. Türk içerikleri buna göre seçiliyor, sıralanıyor, görünür hâle getiriliyor ve pazarlanıyor. Bu veri döngüsü yeni içerik ve senaryo tercihlerinin şekillenmesinde de giderek daha önemli hâle geliyor.

Yani mesele yalnız bir Türk dizisini Brezilya kataloğuna koymak değildir.

Mesele hangi Türkiye’nin Brezilyalı seyircinin karşısına çıkarılacağının veriyle ve algoritmayla yönetilmesidir.

Benim Netflix’e yönelik asıl eleştirim de burada yoğunlaşıyor.

Oyuncu Türk olabilir.

Dil Türkçe olabilir.

Mekân İstanbul olabilir.

Ezan duyulabilir, Türk kahvesi içilebilir, düğün yapılabilir, aile sofrası kurulabilir.

Fakat kültür bunlardan ibaret değildir.

Kültür insanın neyi doğru, neyi yanlış kabul ettiğidir. Eşine sadakatidir. Ailesine karşı sorumluluğudur. Mahremiyettir. Merhamettir. Komşuluktur. Dayanışmadır. İnançtır. İnsanın yalnız arzuları ve hazlarıyla değil sorumlulukları ve aidiyetleriyle de kendisini dünyada konumlandırmasıdır.

Eğer oyuncu Türkçe konuşuyor ama karakterin insan tasavvuru, özgürlük anlayışı, aileyle ilişkisi ve ahlaki merkezi aşırı bireyci, haz merkezli ve radikal seküler bir değer sisteminin üzerine kuruluyorsa karşımızda Türkçe konuşan Batılı bir kahraman vardır.

Kültürün kabuğu bize aittir ama hikâyenin ahlakı bize ait değildir.

Ben buna uzun zamandır Bizi bizimle vuruyorlar diyorum.

Çünkü dijital kültürel hegemonya artık yabancı bir üniformayla gelmiyor. Türk oyuncunun yüzüyle, Türkçe konuşarak, İstanbul’u göstererek ve bizim kültürel sembollerimizi kullanarak da gelebiliyor. Yerel görünen içerik, özünde yerel olmayan bir değer sistemiyle kurulabiliyor.

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran’ın 28 Ağustos’taki açıklamasını bu nedenle çok doğru buluyorum.

Duran, dünyaya ulaşan her hikâyenin aynı zamanda Türkiye’yi anlattığını; her karakterin, ailenin, evin, sokağın ve diyaloğun Türkiye hakkında bir iz bıraktığını vurguluyor. Sektörden aile yapımıza ve bizi biz yapan değerlere hassasiyet göstermesini; aileyi, dayanışmayı, eşler arasındaki sadakati, kardeşliği, komşuluğu, dostluğu ve zor zamanlarda birbirine sahip çıkma kültürünü yaşatan daha özgün hikâyeler üretmesini istiyor. Üstelik bunu yaratıcılığın sınırlandırılması olarak değil, Anadolu’nun, tarihimizin, şehirlerimizin, edebiyatımızın ve insanımızın büyük hikâye hazinesine dönmek olarak tarif ediyor.

Bence mesele tam olarak budur.

Diziler yapılsın.

Daha fazla yapılsın.

Netflix Brasil daha fazla Türk dizisi yayımlasın.

Brezilya’ya, Latin Amerika’ya, Afrika’ya ve dünyanın her tarafına Türk hikâyeleri gitsin.

Ama dünyaya ulaşan içerik gerçek Türkiye’yi, Türk insanını, Türk ailesini ve Türk’ün değer dünyasını da taşısın.

Çünkü Brezilyalılar bizi Batı’ya benzediğimiz için değil, önemli ölçüde farklı olduğumuz için merak ediyor.

Biz bu farklılığı küreselleşmek adına ortadan kaldırırsak yalnız kültürümüzü yanlış temsil etmiş olmayız. Türkiye’nin dünyadaki en değerli kültürel rekabet avantajlarından birini de kendi elimizle yok ederiz.

Bu nedenle Türk dizilerinin başarısını yalnız kaç ülkeye satıldığıyla, ne kadar izlendiğiyle veya ne kadar para kazandırdığıyla ölçemeyiz.

Bir ölçümüz daha olmalı:

Temsil kalitesi.

Çünkü Türkçe konuşan fakat Türk’ün değer dünyasını taşımayan bir içeriğin dünyaya yayılması Türk kültürünün küreselleşmesi değildir.

Küresel kültürün Türkçeleştirilmesidir.

Brezilyalılar bizi tanımak istiyor.

Peki bizim dizilerimiz gerçekten bizi mi anlatıyor?