Yapay zekâda yeni egemenlik savaşı: Güç birkaç ülke ve şirketin elinde toplanıyor

Yapay zekâda yeni egemenlik savaşı: Güç birkaç ülke ve şirketin elinde toplanıyor

BM’nin Cenevre’de başlattığı ilk Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Diyaloğu, yapay zekâ çağında asıl rekabetin yalnızca model geliştirme yarışı olmadığını; çip, veri merkezi, enerji, bulut, dil, veri, kullanıcı ölçeği ve erişim denetimi üzerinden yeni bir egemenlik mücadelesine dönüştüğünü gösterdi.

- Birleşmiş Milletler’in 6-7 Temmuz’da Cenevre’de düzenlediği ilk hükümet düzeyindeki Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Diyaloğu, yapay zekâ tartışmasını teknik bir yenilik başlığından çıkararak doğrudan egemenlik, güvenlik ve küresel adalet meselesi hâline getirdi. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, açılış konuşmasında yapay zekânın ekonomi, çalışma hayatı, seçimler, çocuk güvenliği ve uluslararası güvenlik dengesi üzerinde hızla etkili olduğunu; buna karşılık denetim mekanizmalarının aynı hızda gelişmediğini vurguladı. BM’nin resmî takvimine göre Cenevre’de başlayan sürecin ikinci oturumunun Mayıs 2027’de New York’ta yapılması planlanıyor.

Guterres’in en dikkat çekici uyarısı, yapay zekâ gücünün az sayıda ülke ve şirketin elinde yoğunlaşmasıydı. Reuters’ın aktardığı verilere göre dünyanın en üst düzey yapay zekâ süper bilgi işlem kapasitesinin yaklaşık yüzde 75’i ABD’de, yüzde 15’i Çin’de bulunuyor. Bu tablo, yapay zekâ yarışının yalnızca “daha akıllı model” üretmekten ibaret olmadığını; çip, veri merkezi, bulut, enerji, insan kaynağı, kullanıcı ölçeği ve kural koyma gücü üzerinden yeni bir küresel güç haritası kurduğunu gösteriyor.

Bugün bu güç haritasının merkezinde ABD tarafında OpenAI, Google, Anthropic, Meta ve xAI; Çin tarafında ise ByteDance, Baidu, Alibaba, Tencent ve DeepSeek gibi şirketler yer alıyor. OpenAI, ChatGPT’nin 900 milyonu aşan haftalık aktif kullanıcıya ve 50 milyondan fazla bireysel ücretli aboneye ulaştığını açıkladı. Google ise Gemini uygulamasının 900 milyondan fazla aylık aktif kullanıcıya ulaştığını duyurdu. Meta, yapay zekâyı Facebook, Instagram, WhatsApp ve Messenger gibi milyarlarca kişinin kullandığı platformların içine yerleştirirken, xAI Grok’u X’in gerçek zamanlı bilgi akışıyla birlikte konumlandırıyor.

Çin’de de ayrı bir yapay zekâ ölçeği oluşuyor. Reuters’a göre ByteDance’in Doubao adlı sohbet robotu Çin Yeni Yılı döneminde 100 milyondan fazla günlük aktif kullanıcıya ulaştı. Aynı dönemde Alibaba’nın Qwen’i ve Tencent’in Yuanbao’su da on milyonlarca günlük kullanıcıyla rekabette öne çıktı. Baidu’nun Ernie Assistant’ı için de 200 milyon aylık aktif kullanıcı eşiği bildirildi. Bu tablo, Çin’in yalnızca kullanıcı pazarı değil, model, uygulama, bulut ve devlet destekli yapay zekâ ekosistemi bakımından da ABD’ye rakip bir merkez hâline geldiğini gösteriyor.

Bu nedenle yapay zekâ şirketleri artık yalnızca teknoloji şirketi olarak okunamaz. Bu şirketler bilgiye erişimi, haberlerin özetlenmesini, yazılım üretimini, eğitim süreçlerini, kurumsal karar desteğini, görsel üretimi, arama alışkanlıklarını ve sosyal medya dolaşımını etkileyen yeni altyapı aktörleri hâline geliyor. Büyük teknoloji şirketleri artık yalnızca ürün sunan piyasa aktörleri değil; medya düzenini, kültürel temsili, kamusal hakikati ve devletlerin dijital kapasitesini etkileyen jeopolitik aktörlerdir.

Asıl soru burada başlıyor: Bir ülkenin kamu kurumları, medyası, üniversiteleri, bankaları, savunma sanayii şirketleri ve yazılım ekipleri bu modellere bağımlı hâle gelirse ne olur? Erişim kısıtlandığında hangi işleri kendi başlarına sürdürebilirler? ABD yönetiminin yakın dönemde Anthropic’in bazı gelişmiş modellerine yabancı erişimi güvenlik gerekçesiyle sınırlaması, yapay zekâ modellerinin artık çip gibi ulusal güvenlik varlığı olarak görülebileceğini ortaya koydu. Kısıtlama daha sonra kaldırılmış olsa da bu örnek, erişimin siyasi, askerî, ticari veya hukuki gerekçelerle kesilebileceğini gösterdi.

Yarın ABD veya Çin gelişmiş yapay zekâ modellerine erişimi savaş, yaptırım, ihracat denetimi, lisans, veri koruma ya da ulusal güvenlik gerekçesiyle sınırlandırırsa ne olur? Türkiye’de hangi kamu kurumları etkilenir? Hangi medya kuruluşlarının üretim süreçleri yavaşlar? Hangi üniversitelerin araştırma kapasitesi düşer? Hangi bankacılık, savunma sanayii, yazılım ve siber güvenlik süreçleri yabancı modele bağımlı olduğu için kırılgan hâle gelir? Bu sorular artık teorik değildir; yapay zekâ çağının stratejik hazırlık sorularıdır.

Yapay zekâdaki yoğunlaşmanın bir diğer boyutu kültüre ilişkindir. Büyük dil modelleri yalnızca cevap üretmez; hangi veriyle eğitilmişse o verinin dünya tasavvurunu, kavram haritasını, önceliklerini ve kör noktalarını da taşır. Bir ülke kendi dilini, medya arşivini, eğitim birikimini, kültürel hafızasını ve tarihsel tecrübesini kendi yapay zekâ sistemlerine taşıyamazsa, başkalarının modellerinde yalnızca eksik temsil edilmez; başkalarının anlam düzeni içinde yeniden tanımlanır. Kültürel hegemonya artık sadece sinema, televizyon ve sosyal medya akışlarıyla değil, yapay zekâ cevap motorlarının hangi dili güçlü, hangi değeri makul, hangi tarihi görünür ve hangi hakikati tartışmalı sunduğuyla da kuruluyor.

Eleştirel analizlerin ortak uyarısı da bu noktada birleşiyor. AI Now Institute, yapay zekâ meselesinin temelde Büyük Teknoloji şirketlerinin elinde yoğunlaşan güçten ayrı düşünülemeyeceğini savunuyor. Stanford HAI’nin 2026 Yapay Zekâ Endeksi, ABD’nin 5 bin 427 veri merkezine ev sahipliği yaptığını ve bunun herhangi bir ülkenin 10 katından fazla olduğunu ortaya koyuyor. Uluslararası Enerji Ajansı ise veri merkezlerinin küresel elektrik tüketiminin 2030’a kadar yaklaşık iki katına çıkarak 945 teravatsaate ulaşabileceğini öngörüyor. Bu veriler, yapay zekâ uçurumunun artık internete erişim farkı değil; bilgi işlem gücü, enerji, veri merkezi, bulut, dil, yetenek ve kural koyma kapasitesi farkı olduğunu gösteriyor.

UNCTAD’ın Teknoloji ve İnovasyon Raporu da gelişmekte olan ülkeler için asıl meselenin yalnızca yapay zekâya erişmek değil; altyapı, veri ve beceri kapasitesi kurmak olduğunu vurguluyor. Bir ülke yabancı modelleri kullanarak kısa vadede teknolojiye erişebilir. Fakat uzun vadede verisini, güvenlik kurallarını, kültürünün nasıl anlatıldığını ve karar süreçlerini başkasının altyapısına emanet edebilir.

Türkiye açısından bu gelişmenin anlamı açıktır. Türkiye, 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı ile veri merkezi, bulut ve yapay zekâ altyapılarını büyütmeyi, insan kaynağını geliştirmeyi ve yapay zekâ çağında üreten-yöneten ülkeler arasında yer almayı hedefliyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın açıklamasında planın “fark et, istifade et, üret ve yönet” eksenleri üzerine kurulduğu; veri merkezleri, bulut altyapısı ve yapay zekâ yatırımlarının öne çıktığı belirtiliyor.

Ancak mesele yalnızca yatırım hedefi değildir. Türkiye’nin kendi Türkçe büyük dil modellerini, güvenli veri havuzlarını, medya arşivlerini, kültürel hafızasını, çocuk güvenliği ilkelerini, kamu kurumları için denetlenebilir model kullanım standartlarını ve erişim krizi senaryolarını birlikte geliştirmesi gerekir. Aksi hâlde yapay zekâda kullanıcı olmak kısa vadede kolaylık sağlar; fakat uzun vadede bağımlılık üretir.

Bu noktada Türkiye’nin sorması gereken stratejik sorular nettir: Kamu kurumlarında kullanılan yapay zekâ araçlarının ne kadarı yabancı model ve yabancı bulut altyapısına bağlıdır? Gelişmiş modellere erişim kısıtlanırsa medya, eğitim, bankacılık, savunma sanayii, yazılım ve siber güvenlik süreçleri nasıl etkilenir? Türkiye’nin yerli veri merkezlerinde çalışabilen, Türkçe güçlü, denetlenebilir ve gerektiğinde çevrim dışı kullanılabilecek yedek yapay zekâ kapasitesi var mıdır? Türkçe haber arşivleri, radyo-televizyon kayıtları, akademik metinler ve kültürel üretimler hangi hukukla ve hangi denetimle yapay zekâ sistemlerine taşınacaktır?

Sonuç olarak Cenevre’de açılan tartışma, yapay zekâ çağının ana gerçeğini görünür kıldı: Yeni egemenlik savaşı, modeli kullananlarla modeli geliştirenler arasında değil; çipi, veri merkezini, enerjiyi, bulutu, dili, veriyi, kültürel temsili, kullanıcı ölçeğini ve kural koyma gücünü elinde tutanlarla bunlara bağımlı kalanlar arasında yaşanıyor. Türkiye açısından mesele yapay zekâ trenine binmek değil; o trenin rayını, enerjisini, yönünü, güvenlik sistemini ve varacağı istikameti kendi egemenlik mimarisi içinde kurmaktır.

Kaynaklar

- BM Küresel Yapay Zekâ Yönetişimi Diyaloğu:

https://

un.org/global-dialogu

e-ai-governance/en

…

- BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in açılış konuşması:

https://

un.org/sg/en/content/

sg/statements/2026-07-06/secretary-generals-remarks-the-opening-of-the-first-global-dialogue-artificial-intelligence-governance-delivered

…

- Reuters - UN’s Guterres warns AI outpacing oversight:

https://

reuters.com/technology/un-

chief-warns-ai-is-developing-faster-than-rules-can-keep-up-2026-07-06/

…

- Anadolu Ajansı - Yapay Zekâ Yönetişimi Üzerine İlk Küresel Diyalog:

https://

aa.com.tr/tr/bilim-tekno

loji/-yapay-zeka-yonetisimi-uzerine-ilk-kuresel-diyalog-toplantisi-cenevrede-basladi/3987044

…

- OpenAI - Scaling AI for everyone:

https://

openai.com/index/scaling-

ai-for-everyone/

…

- Google - I/O 2026: Welcome to the agentic Gemini era:

https://

blog.google/innovation-and

-ai/sundar-pichai-io-2026/

…

- Meta - Q1 2026 Earnings Call Transcript:

https://

s21.q4cdn.com/399680738/file

s/doc_financials/2026/q1/META-Q1-2026-Earnings-Call-Transcript.pdf

…

- xAI - Grok pricing and plans:

https://

x.ai/pricing

- Reuters - ByteDance’s Doubao reaches 100 million daily users:

https://

reuters.com/world/asia-pac

ific/bytedances-ai-chatbot-doubao-wins-china-holiday-battle-with-100-million-users-2026-02-25/

…

- Stanford HAI - 2026 AI Index Report:

https://

hai.stanford.edu/ai-index/2026-

ai-index-report

…

- IEA - Energy and AI Executive Summary:

https://

iea.org/reports/energy

-and-ai/executive-summary

…

- UNCTAD - Technology and Innovation Report 2025:

https://

digitallibrary.un.org/record/4084949

/files/UNCTAD_TIR_2025-EN.pdf

…

- AI Now Institute - Artificial Power:

https://

ainowinstitute.org/publications/r

esearch/executive-summary-artificial-power

…

- Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı - Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı:

https://

sanayi.gov.tr/medya/haber/tu

rkiye-yapay-zek%C3%A2-eylem-plani-aciklandi

…

.