Yapay zekâ çağında yeni istihbarat alanı: Toplumun arayışlarını kim inceliyor?

Yapay zekâ çağında yeni istihbarat alanı: Toplumun arayışlarını kim inceliyor?

Dr. Muhammed Ersin Toy

Medya Stratejisti

Anadolu Ajansı Analiz için “Yapay zekâ dijital medya içeriklerini nasıl etkiliyor?” başlıklı bir analiz kaleme aldım.

https://

aa.com.tr/tr/analiz/yapa

y-zeka-dijital-medya-iceriklerini-nasil-etkiliyor/4005600

…

Bu yazıda yapay zekânın haber üretimini, kaynaklarla okur arasındaki ilişkiyi ve bilginin görünürlüğünü nasıl değiştirdiğini ele aldım. Sosyal medya haberi platforma bağımlı hâle getirirken yapay zekânın haber ile okur arasına yeni bir yorumlama ve yeniden üretim katmanı yerleştirdiğini vurguladım. [1]

Ancak meselenin medya ekonomisinin ötesine geçen; doğrudan istihbarat, siyasi etki, bilişsel güvenlik ve millî egemenlikle ilgili daha stratejik bir boyutu bulunuyor. Bu yazıda, önceki analizde eksik kalan bu boyutu ele almak istiyorum.

Yapay zekâyı yalnızca sorularımıza cevap veren veya içerikleri özetleyen bir arayüz olarak göremeyiz. Çünkü yapay zekâ yalnızca cevap vermiyor; toplumu da analiz ediyor. Toplumun arayışlarını ekonomik, kültürel, siyasi ve davranışsal örüntüler bakımından inceleyebiliyor.

Toplumun soruları stratejik veriye dönüşüyor

Milyonlarca insanın yönelttiği sorular, aradığı bilgiler, kullandığı kavramlar ve tekrar eden talepler bir araya geldiğinde toplumların gündelik hayatına ilişkin geniş bir veri alanı ortaya çıkıyor.

Bu veri akışı; insanların neyi merak ettiğini, hangi ekonomik güçlüklerle karşılaştığını, sağlık, eğitim ve aile hayatında ne tür yönlendirmeler aradığını, siyasi gelişmeleri hangi kavramlarla anlamlandırdığını ve kültürel tercihlerinin nasıl değiştiğini gösterebilir.

Tek bir soru sınırlı anlam taşır. Ancak milyonlarca sorunun zaman, coğrafya, dil, konu ve davranış örüntüleri bakımından birlikte incelenmesi, toplumların gündelik ritmini ve değişen hassasiyetlerini ortaya çıkarabilecek stratejik bir veri kümesi meydana getirir.

OpenAI’ın 1,5 milyon ChatGPT konuşmasını mahremiyeti korumayı amaçlayan otomatik yöntemlerle incelemesi, sohbet verilerinden geniş kullanım eğilimleri çıkarılabildiğini gösterdi. Anthropic’in Haziran 2026’da yayımladığı çalışma da Claude konuşmalarının gündelik hayatın ritmini yansıttığını ortaya koydu. Uyku tavsiyelerinin sabaha karşı, yemek tariflerinin akşam saatlerinde, vergi sorularının ise beyan dönemlerinde yoğunlaşması, sohbet akışlarının toplumsal hayatı okuyabilecek bir veri alanı oluşturduğunu gösteriyor. [2] [3]

Bu çalışmalar doğrudan bir istihbarat operasyonunu kanıtlamıyor. Ancak aynı teknik kapasitenin, hukuki ve kurumsal sınırlar bulunmadığında toplumların ekonomik ve siyasi eğilimlerini, kültürel yönelimlerini ve kriz anlarındaki davranışlarını izlemek amacıyla kullanılabileceğini ortaya koyuyor.

Dolayısıyla yapay zekâ sohbetleri yalnızca kişisel verilerin korunması meselesi değildir. Toplumsal verinin kim tarafından toplandığı, nerede saklandığı, hangi modellerle işlendiği ve hangi siyasi, ekonomik veya stratejik sonuçlara dönüştürüldüğü de tartışılmalıdır.

Sorular cevaplanırken kullanıcı da profillenebilir

İstihbarat değeri yalnızca isim, adres, yaş veya açıkça belirtilmiş siyasi görüşlerden doğmaz. İnsanların kullandıkları kelimeler, sorunlarını anlatma biçimleri, dil tercihleri ve tekrar eden konuşma konuları da kullanıcı hakkında önemli çıkarımlar yapılmasına imkân verebilir.

2024 Uluslararası Öğrenme Temsilleri Konferansı’nda yayımlanan araştırma, büyük dil modellerinin gerçek sosyal medya profillerinden konum, gelir ve cinsiyet gibi kişisel özellikleri belirli deney şartlarında yüzde 85’e ulaşan ilk tahmin doğruluğuyla çıkarabildiğini gösterdi. Bu sonuç her kullanıcı için eksiksiz bir profil oluşturulabileceği anlamına gelmez. Ancak sıradan görünen dilsel izlerin başka verilerle birleştirilerek kişi hakkında tahmin üretmek için kullanılabileceğini ortaya koyar. [4]

Sohbet sistemleri bu bakımdan klasik arama motorlarından daha derin bir veri alanı oluşturabilir. Kullanıcı arama motoruna birkaç kelime yazarken yapay zekâya sorununu, gerekçelerini, duygularını ve kişisel şartlarını ayrıntılı olarak anlatıyor. Böylece sistem yalnızca kişinin ne aradığını değil, neden aradığını ve hangi tür cevaba daha açık olabileceğini de anlayabilecek bir bağlama sahip oluyor.

Toplumu dinleyen sistem, toplumu etkileyebilir

Yapay zekânın stratejik gücü çift yönlüdür: Toplumları analiz edebilir ve elde edilen bilgilere göre kullanıcıları etkileyebilir.

Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan, 900 kişinin katıldığı kontrollü deneyde temel sosyodemografik bilgilere erişen GPT-4, insan tartışmacılardan daha ikna edici sonuçlar üretti. İnsan ile yapay zekânın eşit ölçüde ikna edici olmadığı karşılaştırmalarda kişiselleştirilmiş GPT-4 yüzde 64,4 oranında daha ikna edici bulundu. [5]

Geleneksel propaganda kitlelere aynı mesajı iletirken yapay zekâ her bireyle ayrı ayrı konuşabilir. Geçmişte istihbarat faaliyeti toplum hakkında bilgi topluyor, propaganda ve medya faaliyeti ise topluma mesaj ulaştırıyordu. Yapay zekâ bu iki işlevi aynı altyapıda birleştiriyor: Önce sorular üzerinden toplumu dinliyor, ardından cevaplar üzerinden toplumla konuşuyor.

Buradaki asıl mesele; veri toplama, toplumsal eğilimleri analiz etme, kullanıcı profili çıkarma ve kişiselleştirilmiş cevap üretme yeteneklerinin aynı sistemde birleşmesidir. Bu kapasite siyasi iletişimde, seçim dönemlerinde ve kriz anlarında farklı kişi ve gruplara göre ikna çerçeveleri oluşturmak için kullanılabilir.

Algoritmik editörlük ve anlamın yeniden inşa edilmesi

Yapay zekâ sistemleri yalnızca kullanıcıları analiz etmiyor. Medya içeriklerini seçiyor, sıralıyor, birleştiriyor, özetliyor ve bazı ayrıntıları çıkararak yeniden anlatıyor. Böylece haberi yazanın kontrol edemediği ve ona ait olmayan yeni bir içerik ortaya çıkıyor.

Bağlantı ekonomisinde arama motoru kullanıcıyı çoğunlukla haberin kaynağına götürüyordu. Cevap ekonomisinde ise kullanıcı giderek haberin kendisini değil, yapay zekânın o haberden oluşturduğu cevabı tüketiyor. İçeriğin üretim maliyeti ve hukuki sorumluluğu medya kuruluşunda kalırken görünürlüğü ve anlamı platformun arayüzünde yeniden şekilleniyor.

Yapay zekâ şirketleri belirli sahiplik yapıları, ekonomik çıkarlar, hukuk düzenleri ve kültürel kabuller içinde faaliyet gösteren ticari aktörlerdir. Bu nedenle geliştirdikleri sistemleri bütünüyle tarafsız bilgi taşıyıcıları olarak kabul edemeyiz.

Bir savaşın “işgal”, “güvenlik operasyonu”, “meşru müdafaa” veya “terörle mücadele” kavramlarından hangisiyle anlatıldığı farklı hakikat çerçeveleri üretir. Yapay zekâ yalnızca bilgiyi aktarmıyor; olayın nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin siyasi ve kavramsal bir çerçeve de oluşturuyor.

Kaynak gösterilmesi tek başına tarafsızlığın güvencesi değildir. Atıf, sadakat değildir. Sistem bir kaynağa bağlantı verirken bağlamı eksiltebilir, bazı delilleri öne çıkarabilir veya içeriği farklı bir kavramsal çerçevede yeniden kurabilir.

Türkiye açısından veri ve anlam egemenliği

Millî İstihbarat Akademisinin “Yapay Zekâ, Toplum ve Güvenlik” raporu, yapay zekânın yalnızca teknik ve ekonomik bir gelişme olarak ele alınamayacağını vurguluyor. Raporda yapay zekâ “epistemik bir kapalı kutu” olarak nitelendiriliyor; sistemlerin beslendikleri verilerdeki yanlılıkları ve eşitsizlikleri yeniden üretebileceğine dikkat çekiliyor. Mahremiyet erozyonu, kültürel homojenleşme, dezenformasyon, seçim manipülasyonu ve gözetimin kötüye kullanılması temel risk alanları arasında sayılıyor. [6]

Selçuk Bayraktar’ın veri egemenliği, açık kaynak ve yerli büyük dil modeli vurgusu da bu noktada önem kazanıyor. Bayraktar, küresel teknoloji şirketlerinin insanlığın verisini merkezî altyapılarda birleştirerek orantısız bir güç elde ettiğine dikkat çekiyor; verinin ülke sınırları ve kurumlar içinde kalmasını, açık kaynaklı ve denetlenebilir sistemlerin geliştirilmesini savunuyor. [7]

Türkiye açısından bağımsızlık yalnızca yerli bir sohbet uygulaması geliştirmek değildir. İşlem gücü, veri merkezleri, bulut altyapısı, Türkçe veri kümeleri, haber arşivleri, kamu verileri ve kültürel hafıza aynı egemenlik mimarisinin parçalarıdır.

Türkiye’nin haberleri ve toplumsal hafızası Türkiye’de üretilirken bunların anlamı yabancı şirketlerin yapay zekâ sistemlerinde yeniden kuruluyorsa yaşanan yalnızca teknoloji bağımlılığı değildir. Bu durum siber vatanı, dijital vatanı, bilişsel güvenliği ve millî güvenliği doğrudan ilgilendirir.

Yapay zekâ çağının temel egemenlik sorusu şudur:

Toplumun sorularını kim görüyor, bu sorulardan hangi sonuçları çıkarıyor, bu verileri hangi amaçlarla analiz ediyor ve topluma verilecek cevapları kim belirliyor?

Çünkü toplumun sorularını gören, siyasi ve kültürel hassasiyetlerini analiz eden ve cevaplarını şekillendiren güç yalnızca bilgi sunmaz.

Toplumun düşünme biçimini, siyasi yönelimlerini ve hakikatle kurduğu ilişkiyi de etkiler.

Kaynakça

1. Toy, Muhammed Ersin, “Yapay zekâ dijital medya içeriklerini nasıl etkiliyor?”, Anadolu Ajansı, 22 Temmuz 2026.

https://

aa.com.tr/tr/analiz/yapa

y-zeka-dijital-medya-iceriklerini-nasil-etkiliyor/4005600

…

2. OpenAI, “How People Are Using ChatGPT”, 15 Eylül 2025.

https://

openai.com/index/how-peop

le-are-using-chatgpt/

…

3. Anthropic, “Anthropic Economic Index Report: Cadences”, 26 Haziran 2026.

https://

anthropic.com/research/econo

mic-index-june-2026-report

…

4. Staab, Robin; Vero, Mark; Balunovic, Mislav; Vechev, Martin, “Beyond Memorization: Violating Privacy via Inference with Large Language Models”, ICLR 2024.

https://

proceedings.iclr.cc/paper_files/pa

per/2024/hash/9028b8a3ca98f58e373f0c1497a17448-Abstract-Conference.html

…

5. Salvi, Francesco ve diğerleri, “On the Conversational Persuasiveness of GPT-4”, Nature Human Behaviour, 19 Mayıs 2025.

https://

nature.com/articles/s4156

2-025-02194-6

…

6. Millî İstihbarat Akademisi, “Yapay Zekâ, Toplum ve Güvenlik: Durum Analizi ve Türkiye’nin Stratejik Yol Haritası”, Haziran 2025.

https://

mia.edu.tr/uploads/f/2706

2025_1.pdf

…

7. Anadolu Ajansı, “Baykar Yönetim Kurulu Başkanı Bayraktar’dan ‘teknoloji tekellerinin örümcek ağını yırtıp atabiliriz’ açıklaması”, 13 Haziran 2026.

https://

aa.com.tr/tr/ekonomi/bay

kar-yonetim-kurulu-baskani-bayraktardan-teknoloji-tekellerinin-orumcek-agini-yirtip-atabiliriz-aciklamasi/3966159

…