Yapay Zeka Döneminde Kamu verisi kimin elinde kalacak?

Yapay Zeka Döneminde Kamu verisi kimin elinde kalacak?

Birleşik Krallık’ta kamu kurumlarının, ABD merkezli veri analitiği ve yapay zekâ şirketi Palantir başta olmak üzere büyük teknoloji şirketlerinin veri, bulut ve yapay zekâ platformlarına artan bağımlılığı yeniden tartışma konusu oldu. Birleşik Krallık Parlamentosu Bilim, İnovasyon ve Teknoloji Komitesinin uyarıları, İngiltere Ulusal Sağlık Servisi’nin yürütme kuruluşu NHS England’ın Palantir ile yürüttüğü Federated Data Platform, yani Birleşik Veri Platformu projesi ve Avrupa Birliği’nin Amazon Web Services ile Microsoft Azure bulut hizmetlerine yönelik “kapı bekçisi” değerlendirmesi, yapay zekâ çağında kritik bir soruyu gündeme taşıdı: Kamu verisi kimin kontrolünde kalacak? [1] [2] [3]

Bu soru önemlidir. Yapay zekâ artık yalnızca metin yazmak, görüntü üretmek veya işleri hızlandırmak için kullanılmıyor. Devletler onu sağlık, güvenlik, eğitim, sosyal yardım, nüfus ve afet yönetiminde de kullanıyor. Bu tercih, yazılım satın almanın ötesinde sonuçlar doğuruyor. Verinin nasıl işlendiğini, kararların nasıl alındığını ve kamu kurumlarının nasıl çalıştığını değiştiriyor.

Temel risk şudur: Bir kamu kurumu verinin hukuken sahibi olmaya devam edebilir. Ancak veriyi işleyen yazılım, yapay zekâ modelini çalıştıran bulut altyapısı, analiz ekranları, raporlama sistemi ve kurum çalışanlarının günlük iş akışı tek bir tedarikçiye bağımlı hale gelirse egemenlik sorunu ortaya çıkar. Yani veri kâğıt üzerinde devlette kalsa bile, veriyi anlamlandıran ve kamu kararlarına dönüştüren sistem özel bir platformun kontrolüne girebilir.

Bu nedenle yapay zekâ tedariki sıradan bir ihale dosyası olarak görülemez. Asıl mesele, kamu kurumlarının kullandıkları yapay zekâ platformlarından gerektiğinde çıkıp çıkamayacağıdır. Kurum verisini başka bir sisteme taşıyabiliyor mu? Modelin nasıl çalıştığını denetleyebiliyor mu? Açık standartlarla farklı sağlayıcılara geçebiliyor mu? Hizmet kesintiye uğramadan kendi kapasitesiyle devam edebiliyor mu? Bu soruların cevabı yoksa, teknoloji kamu hizmetini güçlendirmek yerine yeni bir bağımlılık ilişkisi kurabilir.

Ayrıca yapay zekâ platformlarının kamu hizmetinde sağladığı verimlilik iddiaları bağımsız biçimde ölçülmelidir. Aksi halde devlet, yalnızca teknolojik bir sisteme değil, şirketlerin ispatlanmamış fayda anlatısına da bağımlı hale gelebilir. Bu nedenle kamu yapay zekâsında başarı ölçütü yalnızca hız, maliyet veya otomasyon değil; denetlenebilirlik, taşınabilirlik, mahremiyet, güvenlik ve kamu yararı olmalıdır. [4]

Millî İstihbarat Akademisinin yapay zekâ, toplum, güvenlik ve siber güvenlik raporları da Türkiye açısından aynı noktaya işaret etmektedir. Yapay zekâ kamuya ve kritik altyapılara girdikçe güvenlik yalnızca bilgisayar ağlarını korumakla sınırlı kalmaz. Veri kümeleri, modeller, eğitim süreçleri, komutlar, eklentiler, vektör veri tabanları ve bulut servisleri de güvenlik ve egemenlik alanına dahil olur. [5] [6]

Selçuk Bayraktar’ın Türkiye Yapay Zekâ Zirvesi’nde yaptığı açıklamalar da bu çerçeveyi tamamlamaktadır. Bayraktar, yapay zekâ çağında bağımsızlığı tehdit eden unsurların artık yalnızca konvansiyonel güçler olmadığını; tedarik zincirlerine, veri merkezlerine, yazılımlara ve cihazlara yerleşen yeni bağımlılık biçimlerinin de egemenlik sorunu ürettiğini vurguladı. Açık kaynak, dağıtık mimari, uç bilişim, yerli yapay zekâ ve “Teknolojik Dayanışma İttifakı” çağrısı, Türkiye’nin kapalı küresel platformlara mahkûm olmayan, denetlenebilir ve stratejik özerkliğini koruyan bir yapay zekâ ekosistemi kurması gerektiğini göstermektedir. [7] [8] [9]

Türkiye’nin ihtiyacı kapalı platform bağımlılığı değil; açık standartlara dayalı, denetlenebilir, mahremiyeti koruyan, yerli kapasiteyi güçlendiren ve gerektiğinde çıkış hakkı bulunan bir kamu yapay zekâ mimarisidir. Avrupa Birliği’nin bulut ve yapay zekâ altyapısına, açık kaynak stratejisine ve veri taşınabilirliğine verdiği önem de bu yöndeki küresel eğilimi göstermektedir. [3] [10] [11]

Çünkü yapay zekâ çağında gerçek dijital egemenlik, yalnızca veriye sahip olmak değil; veriyi işleyen sistemi, sistemi yöneten modeli, sistemi taşıyan bulut altyapısını ve o sistemi denetleme iradesini elde tutmaktır.

Kaynakça

[1] Birleşik Krallık Parlamentosu Bilim, İnovasyon ve Teknoloji Komitesi - “Rewiring the state: Delivering digital government” raporu.

Kamu kurumlarının Palantir, Microsoft ve Amazon Web Services gibi büyük teknoloji sağlayıcılarına bağımlılığı, tedarikçi bağımlılığı, dijital devlet kapasitesi ve teknoloji egemenliği tartışmaları için kullanıldı.

URL:

https://

publications.parliament.uk/pa/cm5902/cmse

lect/cmsctech/61/report.html

…

[2] NHS England - Federated Data Platform sözleşme açıklaması.

Palantir liderliğindeki konsorsiyumun İngiltere Ulusal Sağlık Servisi veri platformu projesindeki rolü, sözleşme yapısı, verinin kamu kontrolünde kalması ve veri güvenliği açıklamaları için kullanıldı.

URL:

https://

england.nhs.uk/digitaltechnol

ogy/nhs-federated-data-platform/security-privacy/contract-explainer/

…

[3] Reuters - Avrupa Birliği’nin Amazon Web Services ve Microsoft Azure bulut hizmetleri için “kapı bekçisi” değerlendirmesi.

Bulut altyapısında birlikte çalışabilirlik, veri taşınabilirliği, yüksek geçiş maliyetleri ve yapay zekâ ekonomisinde bulut hizmetlerinin stratejik önemi için kullanıldı.

URL:

https://

reuters.com/business/retai

l-consumer/amazon-microsoft-cloud-computing-services-should-fall-under-eu-tech-rules-eu-2026-06-25/

…

[4] Financial Times - NHS England ve Palantir’in verimlilik iddialarına ilişkin haber.

Yapay zekâ ve veri platformlarının kamu hizmetinde sağladığı fayda iddialarının bağımsız biçimde ölçülmesi gerektiği, bazı performans iddialarının doğrudan neden-sonuç ilişkisi içinde ispatlanamadığı tartışması için kullanıldı.

URL:

https://

ft.com/content/9348bc

28-fd7e-4f53-9121-548b9363e148

…

[5] Millî İstihbarat Akademisi - “Yapay Zekâ Çağında Siber Güvenlik ve Türkiye’nin Stratejik Öncelikleri” raporu.

Yapay zekânın kamu, özel sektör ve kritik altyapılara girmesiyle güvenlik alanının ağ, cihaz ve uygulama güvenliğinin ötesine geçtiği; veri kümeleri, modeller, eğitim süreçleri, komutlar, eklentiler, vektör veri tabanları ve bulut servislerinin de güvenlik alanına dahil olduğu değerlendirmeleri için kullanıldı.

URL:

https://

mia.edu.tr/uploads/f/2404

2026_1.pdf

…

[6] Millî İstihbarat Akademisi - “Yapay Zekâ, Toplum ve Güvenlik: Durum Analizi ve Türkiye’nin Stratejik Yol Haritası” raporu.

Türkiye’nin yapay zekâ ekosisteminde güvenlik, denetim, yönetişim, açık standartlar, yerli kapasite, mahremiyet ve stratejik özerklik ihtiyacı için kullanıldı.

URL:

https://

mia.edu.tr/uploads/f/2706

2025_1.pdf

…

[7] Anadolu Ajansı - “Türkiye’den yapay zekâ çağında stratejik bağımsızlık hamlesi.”

Selçuk Bayraktar’ın yapay zekâ çağında tedarik zincirleri, veri merkezleri, yazılımlar ve cihazlar üzerinden kurulan yeni bağımlılık biçimlerine ilişkin değerlendirmeleri için kullanıldı.

URL:

https://

aa.com.tr/tr/analiz/turk

iye-den-yapay-zeka-caginda-stratejik-bagimsizlik-hamlesi/3967305

…

[8] TRT Haber - Selçuk Bayraktar’ın “Teknolojik Dayanışma İttifakı” açıklaması.

Bayraktar’ın tekellerin dev veri merkezlerine mahkûm olmadan, dost ve kardeş halklarla teknolojik dayanışma kurulması gerektiğine ilişkin açıklamaları için kullanıldı.

URL:

https://

trthaber.com/haber/gundem/s

elcuk-bayraktar-dost-kardes-ve-mazlum-halklarla-teknolojik-dayanisma-ittifaki-kurmaliyiz-948138.html

…

[9] Anadolu Ajansı - Selçuk Bayraktar’ın teknoloji tekelleri ve açık kaynak vurgusu.

Yapay zekânın büyük veri ve işlem gücü gerektirdiği, küresel devlerin insanlığın verisini işleyerek orantısız güç elde ettiği, açık kaynak ve dağıtık öğrenme/işleme mimarilerinin dijital egemenlik açısından önem taşıdığı değerlendirmeleri için kullanıldı.

URL:

https://

aa.com.tr/tr/gundem/bayk

ar-yonetim-kurulu-baskani-selcuk-bayraktar-teknolojik-dayanisma-ittifaki-kurmaliyiz/3932435

…

[10] Avrupa Komisyonu - Bulut ve Yapay Zekâ Geliştirme Yasası teklifi.

Avrupa’nın bulut ve yapay zekâ ekosisteminde egemenlik, rekabetçilik, veri merkezi kapasitesi ve dijital altyapı hedefleri için kullanıldı.

URL:

https://

digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/pro

posal-cloud-and-ai-development-act-cada

…

[11] Avrupa Komisyonu - Açık kaynak stratejisi.

Açık standartlar, açık kaynak çözümler, denetlenebilirlik, uzun vadeli sürdürülebilirlik ve tedarikçi bağımlılığını azaltma yaklaşımı için kullanıldı.

URL:

https://

digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/op

en-source-strategy

…