İslam’da düşünme biçimleri

1. Tefekkür — Derin düşünme

Tefekkür, varlık, hayat, ölüm, yaratılış, insan, kâinat, zaman ve Allah’ın ayetleri üzerinde derin düşünmektir.

Sadece bakmak değil, baktığının arkasındaki hikmeti görmeye çalışmaktır.

Özü:

“Bu varlık bana ne söylüyor?”

“Bu olayın arkasındaki hikmet nedir?”

“Allah’ın kudreti burada nasıl tecelli ediyor?”

Tefekkür daha çok kâinat, insan ve yaratılış üzerine derin düşünmedir.

2. Tezekkür — Hatırlama ve ibretle düşünme

Tezekkür, unutulan hakikati yeniden hatırlamaktır.

İnsan çoğu zaman hakikati bilmediği için değil, unuttuğu için sapar. Tezekkür bu yüzden Kur’an’da çok önemlidir.

Özü:

“Ben neyi unuttum?”

“Allah bana neyi hatırlatıyor?”

“Bu olay bana hangi hakikati yeniden gösteriyor?”

Tezekkür, hafıza ile iman arasındaki düşünme biçimidir.

3. Tedebbür — Sonucu ve derin anlamı düşünme

Tedebbür, özellikle Kur’an ayetleri üzerinde derinleşmek, ayetin sonunu, bağlamını, maksadını ve hayata bakan yönünü düşünmektir.

Kelime kökü itibarıyla “işin arkasını, sonunu, neticesini düşünmek” anlamı taşır.

Özü:

“Bu ayet bana ne diyor?”

“Bu hükmün hikmeti nedir?”

“Bu söz hayatımda neyi değiştirmeli?”

Tedebbür, Kur’an’ı yalnız okumak değil, Kur’an’ın insanı okumasına izin vermektir.

4. Taakkul — Aklı işletmek

Taakkul, aklı kullanmak, bağlantı kurmak, sebep-sonuç ilişkisi görmek, hak ile batılı ayırmak demektir.

Kur’an’da sıkça geçen “akletmez misiniz?” uyarısı bu alana girer.

Özü:

“Bu işin mantığı nedir?”

“Bu sonuç hangi sebeplerden doğdu?”

“Bu düşünce doğru mu, çelişkili mi?”

Taakkul, imanın akılla kavranmasıdır.

5. Tefakkuh — Derin kavrayış

Tefakkuh, yüzeyde kalmadan bir meselenin iç yapısını, anlamını, hükmünü ve hikmetini kavramaktır.

Fıkıh kelimesi de buradan gelir. Ama sadece hukuk anlamında değil, derin anlayış anlamındadır.

Özü:

“Bu meseleyi gerçekten kavradım mı?”

“Bu hükmün maksadı ne?”

“Din bu konuda neyi korumak istiyor?”

Tefakkuh, bilgiyi kavrayışa dönüştürür.

6. Nazar — Bakmak, incelemek, araştırmak

Nazar, gelişigüzel bakmak değil; dikkatle, araştırarak, delil arayarak bakmaktır.

Kur’an’da insan sık sık göğe, yere, deveye, tarihe, yaratılışa bakmaya çağrılır. Bu bakış yalnız gözle değil, akılla ve kalple bakıştır.

Özü:

“Ben gerçekten görüyor muyum?”

“Bu gördüğüm şey neye işaret ediyor?”

“Burada hangi delil var?”

Nazar, bakışı düşünceye dönüştürür.

7. İtibar — İbret almak

İtibar, bir olaydan ders çıkarmaktır. Geçmiş kavimlerin helaki, zalimlerin sonu, dünyanın geçiciliği, insanın acziyeti hep itibar alanıdır.

Özü:

“Bu olaydan bana düşen ders nedir?”

“Başkalarının yaşadığı şey benim için ne söylüyor?”

“Bu sonuca götüren yol neydi?”

İtibar, başkasının akıbetinden kendi hayatına ders çıkarmaktır.

8. Temyiz — Ayırt etme

Temyiz, doğru ile yanlışı, hak ile batılı, güzel ile çirkini, faydalı ile zararlıyı ayırma gücüdür.

İslam’da düşünmek sadece bilgi toplamak değildir; bilgiyi tasnif etmek, ölçmek ve ayıklamaktır.

Özü:

“Bu hak mı batıl mı?”

“Bu söz doğru gibi görünüyor ama gerçekten doğru mu?”

“Burada aldatıcı olan ne?”

Temyiz, zihnin süzgecidir.

9. Basiret — İç görüş, hakikati sezerek kavrama

Basiret, olayların yalnız görünen tarafını değil, iç yüzünü de görebilmektir.

Herkes bakar ama herkes basiretle göremez. Basiret; akıl, kalp, iman ve tecrübenin birleştiği bir idrak biçimidir.

Özü:

“Bu olayın perde arkası nedir?”

“Görünen ile gerçek aynı mı?”

“Burada hangi hakikat gizleniyor?”

Basiret, gözün değil, kalbin ve aklın görmesidir.

10. Hikmet — Her şeyi yerli yerine koyarak düşünme

Hikmet, bilginin, ahlakın, zamanlamanın, ölçünün ve maksadın birleşmesidir.

Bir şeyi bilmek yetmez; onu ne zaman, nerede, nasıl ve hangi ölçüyle kullanacağını bilmek gerekir.

Özü:

“Bu bilgiyi nasıl kullanmalıyım?”

“Burada en doğru söz, en doğru davranış nedir?”

“Bu işin ölçüsü ne?”

Hikmet, düşüncenin olgunlaşmış hâlidir.

11. Furkan — Hak ile batılı ayıran bilinç

Furkan, hak ile batılı ayırma kabiliyetidir. Sadece zekâ değil, takva ile güçlenen bir ayırt etme yeteneğidir.

İnsan çok bilgili olabilir ama furkandan mahrumsa hakikati karıştırabilir.

Özü:

“Bu çağda hak nerede duruyor?”

“Batıl hangi kılıkla geliyor?”

“Doğruyu yanlıştan nasıl ayıracağım?”

Furkan, imanın insana verdiği ayırt edici bilinçtir.

12. Marifet — Tanıyarak bilme

Marifet, kuru bilgi değil; tanıma, yakınlık kurma, idrak etme bilgisidir.

Allah’ı bilmek ile Allah’ı tanımak aynı değildir. Marifet, bilgiyi kalbî yakınlığa dönüştürür.

Özü:

“Ben Allah’ı sadece kavram olarak mı biliyorum, yoksa tanıyor muyum?”

“Bu bilgi kalbimi değiştiriyor mu?”

“Bilmek beni yakınlaştırıyor mu?”

Marifet, bilginin kalpte derinleşmesidir.

13. Yakîn — Kesin idrak

Yakîn, şüphenin dağılması ve hakikatin kalpte kesinleşmesidir.

İslam geleneğinde dereceleri vardır:

İlme’l-yakîn: Bilgiyle kesinlik

Ayne’l-yakîn: Görerek kesinlik

Hakka’l-yakîn: Hakikati yaşayarak kesinlik

Özü:

“Bu hakikatten ne kadar eminim?”

“Bilgim tecrübeye dönüştü mü?”

“İmanım sadece söz mü, yoksa kesinlik mi?”

Yakîn, düşüncenin imanî kesinliğe ulaşmasıdır.

14. Muhasebe — Kendini hesaba çekme

Muhasebe, insanın kendi niyetini, amelini, sözünü, gününü ve ömrünü sorgulamasıdır.

Bu, İslam’da en önemli iç düşünme biçimlerinden biridir.

Özü:

“Bugün ne yaptım?”

“Niyetim temiz miydi?”

“Allah’ın huzuruna bununla çıkabilir miyim?”

Muhasebe, insanın kendi nefsine karşı dürüst olmasıdır.

15. Murakabe — Allah’ın gözetimi altında yaşadığını düşünme

Murakabe, insanın Allah’ın kendisini gördüğünü bilerek düşünmesi ve yaşamasıdır.

Bu düşünme biçiminde insan kendini yalnız sanmaz. Her an Allah’ın huzurunda olduğunu idrak eder.

Özü:

“Allah beni görüyor.”

“Bu sözü, bu davranışı Allah’ın huzurunda yapabilir miyim?”

“Kalbimden geçeni de Allah biliyor.”

Murakabe, düşüncenin takvaya dönüşmesidir.

16. Tahayyül — Hayal kurma, zihinde canlandırma

İslam düşüncesinde tahayyül tamamen olumsuz değildir. Hayal, hakikatten kopmadığı sürece insanın ibret almasına, geleceği düşünmesine, cenneti-cehennemi zihninde canlandırmasına yardım eder.

Özü:

“Bu yol nereye gider?”

“Bu hayatın sonu nasıl olur?”

“Ahiret gerçeğini zihnimde canlı tutabiliyor muyum?”

Tahayyül, hakikate bağlı kaldığında düşünceyi derinleştirir.

17. Tadbîr — Planlı düşünme

Tedbir / tadbîr, bir işi sonunu düşünerek planlamaktır.

İslam’da tevekkül plansızlık değildir. İnsan tedbir alır, sonucu Allah’a bırakır.

Özü:

“Bu işin sonucu ne olur?”

“Nasıl hareket etmeliyim?”

“Sebep olarak bana düşen nedir?”

Tedbir, aklın sorumlulukla çalışmasıdır.

18. İstidlal — Delilden sonuca gitme

İstidlal, delil kullanarak hükme ulaşmaktır.

Kelam, fıkıh, tefsir ve İslam felsefesinde çok önemli bir düşünme biçimidir.

Özü:

“Delilim nedir?”

“Bu sonuca hangi gerekçeyle ulaşıyorum?”

“Bu iddia ispatlanabilir mi?”

İstidlal, imanı ve bilgiyi delille temellendirme biçimidir.

19. İctihad — Bütün gücüyle hüküm çıkarmaya çalışmak

İctihad, ehil kimsenin Kur’an, sünnet, icma, kıyas ve diğer delillerden hareketle yeni meseleler hakkında hüküm çıkarmasıdır.

Bu herkesin rastgele fikir yürütmesi değildir; ilim, usul, ehliyet ve sorumluluk ister.

Özü:

“Bu yeni meseleye dinin temel ilkeleri nasıl uygulanır?”

“Maksat, delil ve bağlam birlikte nasıl okunur?”

İctihad, düşüncenin ilim ve sorumlulukla hükme dönüşmesidir.

20. Hikmetli sükût — Susarak düşünme

İslam’da düşünmek her zaman konuşmak değildir. Bazen susmak, dinlemek, içe dönmek ve sözü olgunlaştırmak da bir düşünme biçimidir.

Özü:

“Konuşmam mı daha hayırlı, susmam mı?”

“Bu söz kalpten mi geliyor, nefsimden mi?”

“Bu cümle fayda mı üretir, zarar mı?”

Hikmetli sükût, dilin akılla ve kalple terbiye edilmesidir.

Kısa özet

İslam’da düşünme biçimleri şöyle özetlenebilir:

Tefekkür: Derin düşünmek

Tezekkür: Hatırlamak

Tedebbür: Sonunu ve derin anlamını düşünmek

Taakkul: Aklı işletmek

Tefakkuh: Derin kavramak

Nazar: Dikkatle bakmak

İtibar: İbret almak

Temyiz: Ayırt etmek

Basiret: İç yüzü görmek

Hikmet: Yerli yerince düşünmek

Furkan: Hak ile batılı ayırmak

Marifet: Tanıyarak bilmek

Yakîn: Kesin idrake ulaşmak

Muhasebe: Kendini hesaba çekmek

Murakabe: Allah’ın gözetimi altında düşünmek

Tahayyül: Hakikate bağlı hayal kurmak

Tedbir: Sonucu planlamak

İstidlal: Delilden sonuca gitmek

İctihad: Delillerden hüküm çıkarmak

Hikmetli sükût: Susarak olgunlaştırmak