İlmî bağımsızlık: Kendi sorularımızı sorabilmek

Bu soru gerçekten meselenin merkezine temas ediyor hocam. Becker’in 1910’da Der Islam dergisinin araştırma programını ilan ederken kullandığı “İslam’ın problemleri değil, problem olarak İslam” formülü, yalnızca bir yöntem tercihinden ibaret görünmüyor. Arkasında, bilginin öznesi ile nesnesi arasındaki çok daha temel bir ayrım var.

Tahsin Görgün Hoca’nın da uzun zamandır dikkat çektiği üzere, özellikle 19. yüzyıldan itibaren oryantalist çalışmaların temel yönelimlerinden biri, Müslümanların kendi dünyalarında karşılaştıkları meseleleri onların zaviyesinden çözmekten ziyade; İslam’ı, Müslüman toplumu ve İslam medeniyetini araştırılması, tanımlanması ve giderek yönetilmesi gereken bir problem alanı olarak ele almak oldu. Dolayısıyla burada önemli bir ayrım var: Müslümanların problemleriyle ilgilenmek başka, Müslümanları ve İslam’ı bir araştırma problemi olarak ele almak başka.

Becker’in kullandığı “İslam” kavramının yalnızca dini değil, İslam toplumunu ve İslam medeniyetini de kuşatan genişliği dikkate alındığında bu ayrım daha da anlamlı hale geliyor. Oryantalist bilgi üretiminde Müslümanlar hakkında son derece kapsamlı bir bilgi birikimi oluşmuş olabilir; fakat bir toplum hakkında bilgi üretmek, o toplumun kendi meselelerinin öznesi olmak anlamına gelmiyor. Tahsin Görgün Hoca’nın “‘Yeni’ Anlama ve Yorumlama Yöntemlerinin Fıkıh Usûlüne Göre Durumu” başlıklı çalışmasındaki tartışma da tam bu noktada önem kazanıyor. Hoca, modern dönemde yalnızca cevaplarımızın değil, hangi meseleleri problem kabul ettiğimizin, hangi kavramlarla düşündüğümüzün ve hangi yöntemlerle soru sorduğumuzun da sorgulanması gerektiğine işaret ediyor. Bugün Türkiye’de ilahiyat ve İslam düşüncesi çalışmalarına dönüp aynı soruyu sormamız gerekiyor: Biz gerçekten Müslümanların meselelerini mi çalışıyoruz, yoksa başkalarının İslam hakkında oluşturduğu araştırma gündemlerinin içinde mi dolaşıyoruz? Daha açık ifadeyle; Müslüman toplumların ahlak, aile, eğitim, iktisat, teknoloji, siyaset, kültür, hukuk ve medeniyet alanlarında karşı karşıya bulunduğu gerçek meseleleri kendi kavramlarımız, kendi ilmî birikimimiz ve kendi önceliklerimiz içerisinden problemleştirebiliyor muyuz? Yoksa başka bir bilgi ve düşünce dünyasının belirlediği sorulara yeni dipnotlar mı ekliyoruz? Kanaatimce bir medeniyetin ilmî bağımsızlığı yalnızca kendi cevaplarını verebilmesiyle değil, hangi soruların sorulmaya değer olduğuna kendisinin karar verebilmesiyle başlar. Oryantalizm bizi kendisi açısından bir “problem” olarak araştırdı. Asıl mesele şu: Biz kendi problemlerimizi ne ölçüde kendi meselemiz haline getirebildik? Tahsin Görgün, “‘Yeni’ Anlama ve Yorumlama Yöntemlerinin Fıkıh Usûlüne Göre Durumu”:

https:// isamveri.org/pdfdrg/D145368 /2005/2005_GORGUNT.pdf …

Tahsin Görgün, “Der Islam”, TDV İslâm Ansiklopedisi:

https:// islamansiklopedisi.org.tr/der-islam